“Was de Diepte de kleine schavuit, die in zijn jeugdjaren meestal opereerde op het ouderlijk domein, enige jaren kwijt geweest – de meeste mensen waren hem al lang vergeten! – dan kreeg ze hem nu na de oorlog terug met de interesten erbij!”

(Armand Huet, Het wonderbare leven van Martial Van Schelle, 1976)

Mijn grootvader doet me glimlachen, met die “interesten erbij”. Ik hoor het hem bijna zeggen. En het is waar, de jongeman in kwestie had na zijn legerdienst aan het einde van WO I moeite om zich terug aan te passen aan het burgerleven. Hij zette de streek behoorlijk op stelten.

De dag van Johanna’s uitvaart. Ik haal haar voorlaatste dichtbundel op in de plaatselijke boekhandel.

Het was een tijd geleden dat ik nog iets nodig had uit het tuinhok achter het tuinhok. En zo ontdekte ik vorige week dit goedgeplaatste nest, gebouwd door een vlijtige architect die ik niet aan het werk heb gezien.

Donderdagmorgen overleed in haar slaap, na een slepende ziekte, Johanna Pas.

Johanna was een dierbare collega in de enige baan die ik ooit heb gehad. In de loop der jaren bleven we contact houden, liep ik af en toe haar boekhandels ’t Verschil en Kartonnen Dozen binnen. We praatten, over de kunst van het verhalen schrijven (ze schonk me een boek van Emma Donoghue), over woordwasdraden en over dementie bij geliefde personen. In februari woonde ik nog de presentatie van haar nieuwe dichtbundels (foto) bij in de Groene Waterman in Antwerpen.

Ik zie haar scheve, guitige glimlach voor me, ik hoor de korrel in haar stem.

Ik kan geen boekhandel meer binnenstappen om Johanna te zien.

Johanna is indrukwekkend dapper geweest en ze heeft geleefd voor haar poëzie tot op het einde.

Intro

De zon die op de bergtop viel bescheen de paden –

waarop de kruimels van een ander lagen -, verlichtte

schaamteloos een weg die ik niet in mijn wildste dromen

niet in mijn wildste dromen.

Ik ga en neem mijn eigen kruimels mee.

(Uit: Voor mij alleen, Poêziecentrum, Gent, 2023.)

Recent verscheen haar Kringen op het tafelblad en weldra verschijnt ook De onverwachteling.

Zomerdag. Lucht van topaas. Klaprozen in neon. Gekneusde enkel. Dan maar op het terras, liefdevol, in nieuwe boeken gebladerd. Belgische diversiteit!

Ik zou naast de pioen kunnen gaan staan en volgen hoe ze zich ontvouwt. Straks, wanneer de zon schijnt, zal ze aan haar volle glorie beginnen. De tuin is een theater tijdens het hoogseizoen: de mispel lost de meidoorn af in het bloesemen, de Chinese vaantjesboom laat zijn witte zakdoeken zachtjes neerdwarrelen, de mezen duiken hun nestkastjes in, vlagen parfum van azalea en blauweregen scheppen een hemelse sfeer, hommels zwalpen rond van kelk naar kelk, de imker kwam hoopvol al twee korven plaatsen. Wie maalt er om dat de tuin verwilderd is en laat bloeit op arme zandgrond?

Een pakje uit het postpunt. En daarin een verrassing: de heruitgave van Lovelings Erfelijk belast (1906), met het mooie schilderij van Paula Modersohn-Becker op het omslag, en mijn nawoord.

Een genadeloze roman, Erfelijk belast, waarin de schrijfster haar personages geen enkele uitweg gunt. “Ach, erfelijke belasting is toch eigen aan de condition humaine,” zegt J.

Een fragment van mijn uitleiding:

“Dat Loveling een roman met zulk een medisch thema schreef als Erfelijk belast hoeft niet te verwonderen: haar familie telde heel wat dokters en wetenschappers die goed vertrouwd waren met de ideeën van Charles Darwin en mogelijk ook die van Thomas Malthus en Gregor Mendel. Wanneer Otto bedenkt dat de menselijke voortplanting zou moeten geregeld worden door even rationele wetten als fokkers toepassen bij “nuttige diersoorten”, vertolkt hij een plompe, slecht gefundeerde wetenschappelijke theorie die tot 1945 in vele landen van het noordelijk halfrond ernstig werd genomen, zelfs in de praktijk werd gebracht. Gedwongen sterilisatie, gedwongen afzondering van mensen die niet geschikt werden geacht voor de verbetering van het volk of ras, zulke zaken gebeurden in de Verenigde Staten, in Canada, in de Scandinavische landen. De Duitse nationaal-socialisten zouden deze ideeën tijdens de Tweede Wereldoorlog tot het uiterste voeren, waarna de hele notie van eugenetica taboe werd in de westerse samenlevingen.”

Morgen begint in Antwerpen het stadsfestival Barokke influencers. De titel alleen al doet me opleven. Rubens, Rockox, Jan Brueghel, Clara Peeters, aartshertogin Isabella! Brieven, schilderijen, mantels en degens, en niet te vergeten de beroemde barokke parels… Samen met Johan Verberckmoes werk ik morgen in de Erfgoedbibliotheek mee aan een podcast over al deze briljante mensen. Op het plein zingen Tutti fratelli, en de tentoonstelling opent haar deuren in de Carolus Borromeuskerk, in de Erfgoedbibliotheek zelf en in het Museum Snijders- en Rockoxhuis. We staan er goed voor!

Op stille zaterdag zag ik de krentenbloesems zich openen. Wanneer ze helemaal bloeien, staan de struiken als witte wolken in de tuin. ’s Avonds zong het koor Sint-Cecilia met hart en ziel in de dorpskerk. Zalig Pasen.

Op 4 april is het drie jaar geleden dat mijn vader overleed. Een handvol bloemen uit de geliefde tuin te zijner ere.