“Ladies and gentlemen of the Class of 1984:

No matter how daring or cautious you may choose to be, in the course of your life you are bound to come into direct physical contact with what’s known as Evil. I mean here not a property of the gothic novel but, to say the least, a palpable social reality that you in no way can control. No amount of good nature or cunning calculations will prevent this encounter. In fact, the more calculating, the more cautious you are, the greater is the likelihood of this rendezvous, the harder its impact. Such is the structure of life that what we regard als Evil is capable of a fairly ubiquitous presence if only because it tends to appear in the guise of good. You never see it crossing your treshold announcing itself: ‘Hi, I’m Evil!’ That, of course, indicates its secondary nature, but the comfort one may derive from this observation gets dulled by its frequency.

A prudent thing to do, therefore, would be to subject your notions of good to the closest possible scrutiny, to go, so to speak, through your entire wardrobe checking which of your clothes may fit a stranger. That, of course, may turn into a full-time occupation, and well it should. You’ll be surprised how many things you considered your own and good can easily fit, without much adjustment, your enemy. You may even start to wonder whether he is not your mirror image, for the most interesting thing about Evil is that it is wholly human. To put it mildly, nothing can be turned and worn inside out with greater ease than one’s notions of social justice, civic conscience, a better future, etc. One of the surest signs of danger here is the number of those who share your views, not so much because unanimity has the knack of degenerating into uniformity as because of the probability – implicit in great numbers – that noble sentiment is being faked.

By the same token,  the surest defence against evil is extreme individualism, originality of thinking, whimsicality, even – if you will – eccentricity. That is, something that can’t be feigned, faked, imitated: something even a seasoned impostor couldn’t be happy with. Something, in other words, that can’t be shared, like your own skin: not even by a minority. Evil is a sucker for solidity. It always goes for big numbers, for confident granite, for ideological purity, for drilled armies and balanced sheets. Its proclivity for such things  has to do presumably with its innate insecurity, but this realization, again, is of small comfort when Evil triumphs.”

Zo begint een van de mooiste essays uit Josephs Brodsky’s beklijvende bundel Less than One. Verderop in de tekst verwijst hij kort naar zijn verblijf als politiek gevangene in een Russisch strafkamp en ontvouwt hij de meest intelligente interpretatie van het Evangelievers ‘Keer de andere wang’ die ik ooit heb gelezen.

Joseph Brodsky, Less than One. Selected Essays, Penguin Books, 1986, p. 384-385.

Op de Boekenbeurs ontdekte ik een stand van de Provincie Antwerpen, in mijn ervaring een uitstekende boekenproducent. Voor een habbekrats vond ik er een publicatie over een Britse militaire basis in de Kempen die zo geheim was dat ik er zelfs nog nooit van had gehoord; over het pensionaat van de Ursulinen in Onze-Lieve-Vrouw-Waver, waar mijn mooiste en ongelukkigste oudtante school liep; over de Antwerpse pantserforten. Het leeuwendeel van mijn buit bestond echter uit de ronduit meeslepende tentoonstellingscatalogus Portret van een woordenaar: Cornelis Kiliaan en het woordenboek in de Nederlanden (2007). Onze eigen Samuel Johnson, en veel eerder actief! Uit de heldere artikelen leer ik dat het Nederlands (nee, niet het Frans, niet het Italiaans) de best gedocumenteerde taal ter wereld is. Vooral sprokkel ik de meest verrukkelijke woorden. De niet te onderschatten bijdrage van Simon Stevin aan het Nederlands: evenwijdig, langwerpig, rechthoekig, schiksel, strijdreden, wiskunst, zingkunst, zichteinder. Zijn fantastische term voor aetas aurea of gulden tijdperk: wijzentijd. Kiliaans eigen woord kleertobbe (waskuip). En parels uit oudere woordenlijsten: Materfamilie of huysvrouwe (1480). Rosridio, uit het Nederfrankisch: joyriding te paard. Changisto: hengst. In ic quad vvie sal gevan mi fetheron also dvvon in ic fliugon sal in raston sal. En ik zei: wie zal mij veren geven als duiven, zodat ik weg zal vliegen en rust zal vinden. Omstreeks 950. Een ontroerende gedachte: dat we terug zouden kunnen tuimelen naar die tijd en daar verstaan wat mensen zeggen.

Dit herfstweer nodigt uit tot lezen, tot de herontdekking van vergeten pockets en ooit geliefde dichtbundels, tot de aanschaf van lang begeerde Pléiade-delen en Loeb-volumes  (vergeet niet, lezers, Loeb viert zijn honderdste verjaardag en biedt tot het einde van dit jaar gulle kortingen aan, alsook mooie potloden). En deze lange tafel is de meest uitnodigende die ik ooit in een privé-bibliotheek heb gezien: ruimte voor ellebogen, boeken, schriften, laptop, theepot, chocolade, atlassen, wereld- en hemelbollen, boodschappenlijstjes, dagboeken, brieven.

Ik wandelde door het Museum Mayer Van den Bergh, wat me altijd vreugde verschaft. Simon en Machileone van Spoleto, hallo, lang niet gezien – ik leerde hen kennen toen ik als student een werkje moest maken. Een Antwerps familieportret uit de zeventiende eeuw, met een knappe man, een knappe vrouw en knappe kinderen? Niet zo courant als men zou denken. Antieke juwelen (ze brachten het denkspelletje op gang: als ik uit dit museum één ding mocht kiezen om mee naar huis te nemen, dan …), antieke juwelenkistjes, een allerliefste Maria Lactans, een zeemeermin in het water.

En dan Pieter Bruegel. Dulle Griet. Griet, met het gestolen halssnoer dat aan haar borstkuras bungelt en de goudstukken in haar mand. De strijd tussen mensen, vooral doortastende vrouwtjes, en demonen. De wimpel voor de vuurgloed. De monsters in het want. De grote wijnkruik in het landschap. De twee onverstoorde drinkers in de herberg. Hoe ik ook tracht alle details te bestuderen, dit schilderij van brandstichting en plundering is volmaakt van effect: het hele tafereel lijkt gehuld te zijn in rook, smog, roet en walmen, ik voel me werkelijk alsof ik op dit afgrijselijke slagveld ronddwaal en in de verwarring  probeer te onderscheiden wat er rondom mij gebeurt.